Cop29’un bilançosu: Öne çıkan kararlar, thhütler…

Kamu ve özel kaynaklardan sağlanacak finansmanın, 2035’e kadar yıllık 1,3 trilyon dolara ulaşması için tüm aktörlerin işbirliği içinde çalışmasını sağlama noktasında mutabakata varıldı. COP29’da neredeyse 10 yıldır süren çalışmalar ve geçen iki haftalık süreçteki gelişmeler dahilinde ülkeler, Paris Mutabakatı kapsamında karbon piyasalarının nasıl işleyeceğine dair son adımları atarak muahedeye vardı ve ülke bazında ticaretin ve karbon kredisi düzeneğinin büsbütün fonksiyonel hale gelmesi sağlandı.

COP29 sürecini ve alınan kararları muhabirine kıymetlendiren Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Siyasetleri Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü Prof. Dr. Levent Kurnaz, konferansın finans başlığı altında ele alınan bahisler çerçevesinde tamamlandığını söyledi.

“AB ve Batılı ülkeler ağır bastı”

Kurnaz, daha evvel gelişmekte olan ülkelere verilmesi planlanan yıllık 100 milyar dolarlık finansmanın finans hengamesine dönüştüğünü lisana getirdi.

“Gelişmekte olan ülkeler, yılda 1,3 trilyon doların lazım olduğunu söylüyor. Bu sayı, BM’nin belirlediği bağımsız bir ekonomist kümesi tarafından tespit edildi.” diyen Kurnaz, kelamlarını şöyle sürdürdü:

“Onlar, kendi başlarına bu 1,3 trilyon dolar lafını uydurmuyorlar. Bundan Ötürü ortada müthiş bir fark var. Gelişmiş ülkeler, ‘1992’de biz bu muahedeyi yaparken Körfez ülkeleri ortadan kaçmışlar, sonra Çin de artık çok gelişti, bundan ötürü bu finansa Körfez ülkeleriyle Çin’in de katkı sağlaması gerekiyor.’ diyor lakin öbür ülkeler, ‘Hayır, muahede mutabakattır. Biz neye anlaştıysak o.’ diyerek kendisini savunuyor. Bu noktada biraz AB ve Batılı ülkeler ağır bastı yani 300 milyarlık dolarlık takviye 2026’dan başlayarak 2035’e kadar kademeli artacak gibisi bir şey çıktı ki bu da iklim finansmanı için büsbütün kâfi değil.”

Bir öteki tartışmanın, Çin’in AB tarafından getirilen Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın COP29’da konuşulması talebinin gündeme alınmamasıyla yaşandığını söz eden Kurnaz, ayrıyeten geçen yıl Dubai’de fosil yakıtlardan uzaklaşılması noktasında alınan karar sonrası, Bakü’de fosil yakıt sözünün bile geçmediği bir muahedenin ortaya çıktığını söyledi.

Gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelerden karbon satın almasının önünün kurallar konularak açıldığı bilgisini veren Kurnaz, şöyle konuştu:

“Aşağı üst AB finansal olarak ne istiyorsa onların çıktığı bir toplantı oldu zira AB’nin bu toplantıda dehşetli bir yükü vardı ve geri kalanlar AB kadar toplantının şuurunda ve peşinde değillerdi, bundan ötürü AB de Azerbaycan’a yakınlığını kullanarak bastırdı ve istediklerini aldı. Bu çıktıları iki taraftan kıymetlendirmekte yarar var. Türkiye açısından bakacak olursak bizi çok fazla ilgilendiren bir çıktısı yok açıkçası lakin dünya açısından düşünecek olursak o denli bir COP ki burada fosil yakıt, karbondioksit azaltımı hakikat dürüst konuşulmadı. Tek konuşulan şey paraydı ki o para da gerekli düzeyin çok altında konuşuldu. Türkiye olarak gittik, gördük, nasıl yapacağımız konusunda bir fikir sahibi olduk. COP31’i alabilir miyiz? Emin değilim yani burada bir sürprizle karşılaşmadık. Beklentilerimizde olduğu gibisi bu da havanda su dövülen bir COP oldu. Aslında bir şey bekliyor muyduk? Hayır. Bir şey çıktı mı? Hayır.”

Ülkeler, finansal çıktılardan mutlu değil

Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Siyasetleri Uygulama ve Araştırma Merkezi Yönetim Kurulu Üyesi Prof. Dr. Murat Türkeş de çok hava olaylarından en fazla etkilenen az gelişmiş ülkelerin, iklim finansmanını yetersiz ve geç gelen bir karar biçiminde yorumladığını ve COP29’da global ahenk fonunun hayata geçirilemediğini söyledi.

Kayıp ve Ziyan Fonu ile ilgili kesin uzlaşmaya varılmadığını anlatan Türkeş, şu değerlendirmelerde bulundu:

“Kayıp ve Ziyan Fonu altındaki finans projeleri 2025’te başlayacak. Birebir vakitte 2025, Paris Muahedesi’nin ikinci yükümlülüklerinin ikinci gözden geçirilmesi yani seneye ertelenmiş oldu. Kaynaklara nazaran bugüne kadar toplam finans takviyesi 730 milyon dolara çıkmış. Bu da bilhassa gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkeler tarafından kâfi bulunmuyor. Hiçbiri konusunda bir memnuniyet yok. COP29, biraz para odaklı oldu zira Paris Muahedesi yüklü istekli yükümlülüklere dayalı bir global mutabakat olduğu için tüm ülkelerin takviyesi bekleniyor. İklim değişikliği uğraşı, ahenk, tesirler konusunda finansmana tartı verildi lakin asıl olarak Paris Mutabakatı’nın başarılı olması için gerekli iklim değişikliği çabasında bilhassa sera gazı salımlarının azaltılması, yenilenebilir güç, yeşil dönüşüme geçme, kömür ve fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda yeni bir ilerleme sağlanamadı.”

Gelişmiş ülkelerin hem finansman hem de iklim değişikliğiyle gayrette kâfi samimiyeti ortaya koymadığına, yükümlülük alma noktasında tereddüt ettiğine dikkati çeken Türkeş, COP29’da alınan kararların iklim kriziyle çabayı hızlandıracak boyutta olmadığı yorumunu yaptı.

İklim finansmanının süratli halde hayata geçirilmesi gerektiğinin altını çizen Türkeş, şunları lisana getirdi:

“2030’a 6 yıl kaldı. Paris Muahedesi’nin 2030’a kadar karbondioksit salımlarını en az yüzde 45 azaltım gayesi lakin yüzde 3 seviyesinde başarılmış durumda ve 1,5 santigrat derece global ısınma eşiği aşılmak üzere ki aslında son 2 yıldır çeşitli mevsimlerde, aylarda sanayi devrine nazaran bu aşıldı. Büyük olasılıkla aralıkta inanılmaz soğuk bir dünya yaşanmazsa 2024, tarihî kayıtlardaki Sanayi Devri’ne nazaran hem en sıcak yıl hem 1,5 santigrat derece eşiğinin mutlak aşıldığı bir yıl olacak. Emisyon ticareti ve onun hayata geçtiği karbon piyasası yahut karbon pazarları, bu sistemi kısmen ayakta tutabilmenin kapitalist finans düzeneklerinin bir kesimi ki benzerleri Kyoto Protokolü’nde de vardı ancak biz buna ‘sıcak hava’ diyoruz. Bu, global sera gazı salımlarında direkt bir azaltıma yol açmıyor. Bundan Ötürü bunun direkt iklim değişikliği uğraşına net bir katkısı yok.”

“2030’a kadar 3 ila 3,5 trilyon dolarlık harcama yapılması gerekiyor”

İstanbul Bilgi Üniversitesi İşletme Fakültesi İktisat Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Erhan Aslanoğlu, COP29’un evvelki konferanslarda olduğu gibisi dünyanın ve gelişmekte olan ülkelerin muhtaçlığına nazaran çok daha düşük sayılarda kalan bir noktada sona erdiği değerlendirmesinde bulundu.

Bilimsel çalışmalara nazaran dünyanın 2030’a kadar 3 ila 3,5 trilyon dolarlık harcama yapması gerektiğine, gelişmekte olan ülkelere verilmesi planlanan 300 milyar dolar ve 2035 sonrası sayının, ihtiyaç duyulan finansmanın çok altında kaldığına işaret eden Aslanoğlu, “Dünyanın askeri harcamalara yaklaşık yılda 3 trilyon dolar harcadığı bir ortamda iklim için bu kaynağın bulunamaması çok üzücü. Dünyanın geleceği kelam konusu. O yüzden genel manada başarısız sonuçlandığı kantindeyim.” görüşünü paylaştı.

Bazı iştirakçilerin toplantıyı terk etmelerini ve böylesine çok kıymetli bir mevzuda hala çok tartışmalı bir noktada bulunulmasını son derece dertli bir durum olarak nitelendiren Aslanoğlu, iklim finansmanının ülkelerin hem yeni yeşil dönüşüme hazırlanması hem de ortaya çıkan ziyanların telafisi için çok acil gereksinimler olduğunu vurguladı.

Karbon piyasasıyla ilgili gelişmelerin süratli ilerleyebileceğini lakin bu çalışmaların asıl sorunu gidermekten fazla mevcut gidişatın suratını yavaşlatmaya yönelik bir gayret gibisi göründüğünü kaydeden Aslanoğlu, “Dünyanın güç üretim biçiminde ve fosil yakıtların ortadan kaldırılmasında çok güçlü adımlar atılması gerekirken bu adımların atılmasında yaşanan vakit kaybı, fosil yakıt üretimi yapan ülkelerin avantajını muhafazaya devam etmelerine imkan sağlayacak biçimde sürebilir.” dedi.